Gospodarstwa specjalizujące się w uprawach polowych

Rozpoczynamy cykl prezentacji wyników ekonomicznych gospodarstw specjalizujących się w podstawowych kierunkach produkcji z województwa kujawsko-pomorskiego. Tu przedstawiamy potencjał i wyniki gospodarstw polowych (TF 15) uzyskujących 2/3 przychodów ze zbóż, oleistych i strączkowych.

W systemie rachunkowości gospodarstw rolnych FADN Unii Europejskiej typ rolniczy (TF) i wielkość ekonomiczna (ES) to dwa podstawowe grupowania. Na podstawie udziału wartości produkcji standardowej (SO) z poszczególnych działalności rolniczych w tworzeniu całkowitej  wartości SO gospodarstwa określa się typ rolniczy. Typ rolniczy gospodarstwa odzwierciedla jego poziom i kierunek specjalizacji. Rozważymy jak wyposażenie pracujących w ziemię i środki techniczne wpływa na wydajność i dochodowość pracy.

Wydajność (produktywność) pracy mierzono wartością produkcji ogółem na zatrudnionego. Jest to wskaźnik najmniej zniekształcany przez systemy dopłat i podatków. Wskaźnik wartości dodanej netto na pracującego, otrzymywany przez pomniejszenie wartości produkcji o koszty zużycia środków obrotowych i trwałych, a którego przypisywanie efektom pracy jest bardziej zasadne, jest obarczony i zniekształcany zróżnicowanym saldem dopłat i podatków do działalności operacyjnej.

Od czego zależy wydajność pracy?

W gospodarstwie rolniczym występują różne rodzaje majątku, np. ziemia, maszyny, zapasy, gotówka oraz różne rodzaje źródeł finansowania, np. kapitał własny, kredyty, zobowiązania wobec dostawców. Zasoby majątkowe nazywamy aktywami, a źródła finansowania pasywami. Aktywa ogółem obejmują wartość aktywów trwałych (ziemia, budynki, maszyny i urządzenia, zwierzęta stada podstawowego) i obrotowych (stado obrotowe, zapasy, należności i środki pieniężne). Nie jest to grupa jednorodna w relacji do siły roboczej, np. maszyny wspierają wprost wydajność pracy, a budynki przede wszystkim ochraniają proces produkcji.

Wskaźnik wartości aktywów ogółem na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały 55,06% produktywności pracy. Wzrost wsparcia pracującego majątkiem (zwłaszcza do poziomu 1 500 tys. zł na osobę) zwiększało wydajność pracy (rys. 1).

Rys. 1. Wpływ wsparcia majątkiem na produktywność (wydajność) pracy w gospodarstwach polowych (TF15) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004-2017                          

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-PL-NWAZ-FADN-UE-NORM_20190327.xls. 

Wskaźnik wielkości użytków rolnych na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały aż prawie 86% produktywności pracy. Wzrostowi wyposażenia pracującego w ziemię towarzyszył coraz szybszy wzrost wydajności pracy. Rola ziemi w produkcji rolniczej, a w gospodarstwach specjalizujących się w uprawach polowych w szczególności, jest zdecydowanie ważniejsza niż w produkcji przemysłowej.

Klasyczna już dziś koncepcja prof. V. W. Ruttana dowodzi, że wydajność pracy w rolnictwie zależy od ilości ziemi przypadającej na pracującego i produkcyjności ziemi, a mały rozmiar gospodarstw może stać się najważniejszym ograniczeniem wzrostu wydajności pracy. Przedstawiane wyniki w pełni to potwierdzają (rys. 2).

Rys. 2. Wpływ wyposażenia pracującego w ziemię na produktywność (wydajność) pracy w gospodarstwach polowych (TF15) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004-2017                          

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-PL-NWAZ-FADN-UE-NORM_20190327.xls. 

Od czego zależy dochodowość pracy?

Wskaźnik wartości aktywów ogółem na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały tylko 26,36% dochodowości pracy. Jest to zależność o wiele słabsza niż w odniesieniu do wydajności pracy. Jest to zrozumiałe, ponieważ mniej czynników kształtuje wartość produkcji niż wartość dochodów. Warto też zauważyć, że po przekroczeniu poziomu około 1 750 tys. zł aktywów na zatrudnionego dalsze zwiększanie prowadzi do załamania dochodowości pracy. W przypadku wydajności pracy mieliśmy w tej sytuacji do czynienia tylko z wyhamowaniem jej wzrostu (rys. 3, rys. 1).

Rys. 3. Wpływ wsparcia kapitałowego na dochodowość pracy w gospodarstwach polowych (TF15) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004-2017             

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-PL-NWAZ-FADN-UE-NORM_20190327.xls. 

Wskaźnik wielkości użytków rolnych na  pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały 56% produktywności pracy, a wzrostowi wyposażenia pracującego w ziemię towarzyszył prawie proporcjonalny wzrost dochodu na pracującego.   (rys. 4).

Rys. 4. Wpływ wyposażenia pracującego w ziemię na dochodowość pracy w gospodarstwach polowych (TF15) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004-2017                           

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-PL-NWAZ-FADN-UE-NORM_20190327.xls. 

Uważa się, że wydajność pracy powinna przekładać się na jej dochodowość – kto ma większą wydajność powinien więcej zarabiać. W badanym przypadku tak było. Wskaźnik wartości produkcji na pracującego i czynniki z nim współzmienne wyjaśniały 78,41% dochodowości pracy. To bardzo silna zależność, która informuje, że droga do wzrostu dochodów wiedzie przez wzrost wydajności pracy. Warto też zauważyć, że w grupie gospodarstw o wydajności powyżej 200 tys. zł produkcji na osobę dalsze jej zwiększanie powodowało ponad proporcjonalne zwiększanie dochodowości pracy. Z analizy wcześniejszej (rys. 2) wiemy, że gospodarstwa o dużej wydajności pracy to gospodarstwa o dużej powierzchni użytków rolnych na pracującego. I właśnie w tych gospodarstwach zwiększanie wydajności pracy premiuje rolników narastającym wzrostem dochodów. To wyjaśnia silne dążenie rolników z naszego regionu do powiększania obszaru gospodarstw i gotowość do płacenia najwyższych cen zakupu ziemi (rys. 5).

Rys. 5. Wpływ wydajności pracy na dochodowość pracy w gospodarstwach polowych (TF15) w woj. kujawsko-pomorskim w latach 2004-2017     

Źródło: Obliczenia własne na podst. FADN: http://fadn.pl/publikacje/szeregi-czasowe/ SzerCzas-PL-NWAZ-FADN-UE-NORM_20190327.xls. 

Podsumowanie

O wydajności i dochodowości gospodarstw specjalizujących się w uprawach polowych w województwie kujawsko-pomorskim w latach 2004–2017 decydowała relacja ziemia/praca. O wiele mniejsze znaczenie miała relacja kapitał/praca, a przesadne zwiększanie wskaźnika majątku na zatrudnionego prowadziło nawet do załamania dochodowości pracy. Można wnioskować, że z trzech czynników wytwórczych, w tych gospodarstwach, ziemia jest czynnikiem deficytowym, a siła robocza nadmiarowym.

Efektywne inwestowanie i rozwój gospodarstw polowych bezsprzecznie wymagają zwiększania powierzchni ziemi w przeliczeniu na pracującego. A droga do wzrostu dochodów wiedzie przez wzrost wydajności pracy. W tym kontekście zrozumiałe staje się silne dążenie rolników z naszego regionu do powiększania obszaru gospodarstw i gotowość do płacenia najwyższych cen zakupu ziemi.

Tekst i fot. dr inż. Tadeusz Sobczyński

Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Grudzień 2019